استانبول سرا مرجع اطلاعات استانبول برای فارسی زبانان
حتماً شما هم جملههایی مثل «کجاست آن رمضانهای قدیم؟» یا «آه، کجاست آن سفرههای افطار قدیمی؟» را از بزرگترها شنیدهاید. این عبارتها هر سال با فرا رسیدن ماه رمضان تکرار میشود و برای نسل جدید، گاهی شبیه یک داستان دور و دستنیافتنی به نظر میرسد. طبیعی است که نسل امروز آن «رمضانهای قدیم» را ندیده و تجربه نکرده باشد، بنابراین درک دلتنگی بزرگترها هم کمی سخت است.
با این حال، حالوهوای آرام و معنوی آن روزگار را هنوز هم میتوان در گوشهای از یک نانوایی قدیمی یا در نور دلانگیز یک «محیا» روی منارههای مسجد احساس کرد.
ماه رمضان از گذشته تاکنون، آیینها و سنتهای خاص خود را داشته است. برخی از این رسوم کمرنگ شدهاند، اما بسیاری هنوز زندهاند و اجرا میشوند. در ادامه با مهمترین سنتهای قدیمی رمضان آشنا میشویم؛ شاید برخی از آنها برای شما هم الهامبخش باشد.
۱. آمادهسازی خانه برای سلطان یازده ماه
رمضان را «سلطان یازده ماه» مینامند. در گذشته، پیش از آغاز این ماه، خانهها بهطور کامل تمیز میشد. خانوادهها برای خرید آذوقه سحری و افطاری به بازار میرفتند و تدارک مفصلی برای ماه رمضان میدیدند. خرما و زیتون پای ثابت سفرههای سحر و افطار بودند. این رسم زیبا هنوز هم در بسیاری از خانهها ادامه دارد و حالوهوای رمضان را زنده نگه میدارد.
۲. محیا؛ هنر نور در آسمان شب
آویختن «محیا» میان منارههای مساجد، سنتی بهجامانده از دوران عثمانی است. در گذشته، این نوشتههای نورانی با چراغهای روغنی و با مهارت فراوان ساخته میشد و در طول ماه چندین بار تغییر میکرد. امروز نیز با نورپردازی مدرن ادامه دارد و همچنان پیامآور آغاز رمضان است. تماشای آن نورهای درخشان در دل آسمان تاریک، تجربهای فراموشنشدنی است.
۳. شور و شوق سحرهای دستهجمعی
اگرچه امروز بیشتر با افطاریهای جمعی آشنا هستیم، اما در گذشته حتی سحر هم بهانهای برای دورهمی بود. در دوره عثمانی، بهویژه در استانبول، سفرههای سحری دستهجمعی برپا میشد. کودکان بازی میکردند و بزرگترها پس از عبادت، با خواندن اشعار و اجرای موسیقیهای سنتی، فضای شادی خلق میکردند.
۴. طبل رمضان؛ بیدارباش سحر
در دورانی که خبری از ساعت زنگدار نبود، «طبلزنهای رمضان» کوچه به کوچه میگشتند و با نواختن طبل و خواندن اشعار مردم را برای سحر بیدار میکردند. این سنت هنوز هم در بسیاری از شهرها ادامه دارد و صدای طبل رمضان حس نوستالژیکی در دلها زنده میکند.
۵. توپ رمضان؛ اعلام زمان افطار
اگر طبل، خبر از سحر میداد، «توپ رمضان» زمان افطار را اعلام میکرد. این سنت از زمان سلطان محمود دوم آغاز شد و بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد. جمله معروف «توپ شلیک شد؟» یادگار همان روزهاست.
۶. نان داغ رمضان (پیده)
پیده رمضان از قرن پانزدهم میلادی تاکنون بر سفرهها حضور دارد. بوی نان تازه و داغ، یکی از خاطرهانگیزترین بخشهای افطار است. در گذشته، نانواییها حتی یک ماه پیش از رمضان برای تأمین آرد و تدارک پیده آماده میشدند. هنوز هم صفهای طولانی جلوی نانواییها، بخشی از حالوهوای رمضان است.
۷. سفرههای افطار؛ نماد همدلی
افطار تنها یک وعده غذایی نبود؛ فرصتی بود برای همدلی. در گذشته، ثروتمندان و نیازمندان کنار هم مینشستند. امروز نیز چادرهای افطاری و سفرههای نذری ادامه همان سنت زیباست.
۸. پیشی و شربتهای سنتی
پیشی (نوعی نان سرخکرده) در ماه رمضان میان مردم توزیع میشد و در کنار آن شربتهایی از میوهها و گیاهان مختلف سرو میکردند. این نوشیدنیهای سنتی با قدمتی ۶۰۰ ساله هنوز هم محبوباند.
۹. گولاچ؛ شیرینی مخصوص رمضان
گولاچ، یکی از دسرهای اصیل عثمانی با قدمتی از قرن پانزدهم است. این شیرینی سبک که از نشاسته گندم تهیه میشود، معمولاً پس از افطار و همراه با قهوه ترک میان همسایهها تقسیم میشد. جالب است که این دسر بیشتر مخصوص ماه رمضان است.
۱۰. «اجاره دندان» (دیش کیراسی)
خانوادههای متمول، افراد کمبضاعت را به افطار دعوت میکردند و به رسم «اجاره دندان» هدایایی بینام و نشان به آنها میدادند. این سنت نمادی از کرامت و بخشندگی بود.
۱۱. روزه قایقی (تکنه اوروجو)
برای آشنایی کودکان با روزهداری، اجازه داده میشد نیمروز روزه بگیرند. در ازای این تلاش، هدیهای کوچک دریافت میکردند تا به انجام این عبادت تشویق شوند.
۱۲. جشنهای پس از افطار
پس از افطار، مردم به جشنهای رمضانی میرفتند. نمایشهای سایهای مانند «حاجیوات و کاراگوز» برای کودکان اجرا میشد و فضای شهر حالوهوای عیدگونه میگرفت.
۱۳. نماز تراویح
پس از پایان افطار و برنامههای شبانه، مردم برای اقامه نماز تراویح به مساجد میرفتند. این عبادت شبانه، یکی از جلوههای معنوی ماه رمضان است.
۱۴. معجون رمضان
در پایان، یکی از رنگارنگترین خاطرات رمضان، معجونهای شیرین و رنگی بود که کودکان پس از تماشای نمایشها میخریدند و تا سحر در کوچهها بازی میکردند.
